XVIII Foro por la Convivencia: Mesa redonda

E xa nos vai saltar de un tema a outro, 00:00:00

encena que é complicado moitas veces, 00:00:08

pero Miguel, 00:00:10

antes nos dixe unha cosa que a mi me sorprendió 00:00:12

e que a lo mejor é como o mesmo, 00:00:16

a leche non sale do tetrabric, 00:00:18

senón que sai da vaca e moitos que non o saben, 00:00:21

pero un monte non é un bosque. 00:00:23

Si, efectivamente, un monte non é un bosque, 00:00:25

aunque casi todos os bosques son montes. 00:00:28

A final, aquí, lo dixo anteriormente, 00:00:30

face falta unha aproximación científica, técnica, 00:00:32

para analizar un problema complexo 00:00:34

como é a destrucción do medioambiente 00:00:36

e todo o que conlleva. 00:00:38

Cando troubamos ao campo e vemos 00:00:40

un bosque, árboles, 00:00:42

tendemos a pensar que 00:00:44

un monte arbolado é o medioambiente, 00:00:46

e realmente lo é, 00:00:48

pero como passa con todo nesta vida, 00:00:50

hai que saber distinguir 00:00:52

ou non todo ten o mesmo valor. 00:00:54

É un llamamento aos ecosistemas non arbolados 00:00:56

que ten unha enorme riqueza. 00:00:58

Isto é chamado de humedales, de pastizales, 00:01:00

de vegetación, yesífera, etc. 00:01:02

Entón, non caíamos 00:01:04

no riesgo de equiparar 00:01:06

o medioambiente 00:01:08

á árboles. 00:01:10

Porque hai especies, por exemplo, 00:01:12

os vou dar un dato. 00:01:14

O grupo de aves que está máis amenazado 00:01:16

a nivel europeo son as aves agrícolas, 00:01:18

que se están extinguindo. 00:01:20

Non están moscando sen abotardas, 00:01:22

sin alcaravanes, sin gangas e sin ortegas. 00:01:24

E, sin embargo, a vida imperial 00:01:26

está perfecta, va moi ben, 00:01:28

é unha alegría. 00:01:30

Entón, as aves forestales están en expansión, 00:01:32

as aves agrícolas están 00:01:34

en regresión. Se caemos en a 00:01:36

simplicidade de pensar que o medioambiente 00:01:38

se soluciona plantando árboles, vamos a 00:01:40

acabar con gran parte 00:01:42

desas especies amenazadas. 00:01:44

Entón, por iso, temos que fiarnos 00:01:46

dos expertos 00:01:48

e buscar aproximaciones non simplistas 00:01:50

a un problema tan complexo como se 00:01:52

o medioambiente. Y ya, por responder 00:01:54

a túa pregunta, que al final me ido tamén 00:01:56

con las ramas, nunca máis dicho en este caso, 00:01:58

un monte 00:02:00

é un terreno forestal. 00:02:02

Os pinares que vemos en la Comunidad de Madrid 00:02:04

e en gran parte de España, 00:02:06

gran parte de ellos son de origen artificial. 00:02:08

Están plantados 00:02:10

pol hombre, e ahí debería haber encinas, 00:02:12

alcornoques o robles. 00:02:14

E nos encontramos pinos. 00:02:16

Significa que no ten valor? Non, claro que ten valor. 00:02:18

Pero non vamos a chamarle bosque, 00:02:20

vamos a chamarle monte. Con el paso do tempo, 00:02:22

ese monte posiblemente evolucione 00:02:24

hacia un bosque autóctono, 00:02:26

como podese non encinar, un pinar. Tambén hai 00:02:28

pinares autóctonos, por suposto, pero non a tanta 00:02:30

extensión, non? Así que 00:02:32

hai que, de novo, 00:02:34

buscar esa aproximación 00:02:36

científica objetiva 00:02:38

sin dejarnos llevar por 00:02:40

análisis simplistas de 00:02:42

como é o medioambiente, porque 00:02:44

só dese modo vamos a poder protegerlo eficazmente. 00:02:46

Tambén 00:02:48

volvamos ao bosque, 00:02:50

tambén dixiste hace 10 anos 00:02:52

que nosos bosques son 00:02:54

hoi unha bomba de relojería, 00:02:56

son cajas de cerillas dispuestas a ser 00:02:58

quemadas. Iso lo mantines 00:03:00

hoi? Estamos mellor o peor 00:03:02

que hace 10 anos? 00:03:04

Me gusta a tú pregunta, 00:03:06

me parece moi interesante e, por suposto, 00:03:08

que lo mantengo. É más, aos factos 00:03:10

me remito. Que está pasando 00:03:12

todos os anos en España? 00:03:14

Lo vou explicar. 00:03:16

Que os incendios forestais están 00:03:18

fora da capacidade de extensión 00:03:20

moitas veces. Que significa iso? 00:03:22

Os incendios forestais, a extensión, que trabajamos 00:03:24

bombeiros, agentes forestais e retenes 00:03:26

forestais, vemos que debido, por exemplo, 00:03:28

a las, por exemplo, non, 00:03:30

a las olas de calor, que todos nos vemos 00:03:32

que cada vez van a máis, máis largas, 00:03:34

máis intensas, 00:03:36

hai pouco margen de manoeuvra. 00:03:38

Lo que hace 10 anos, en 30 00:03:40

minutos chegaban e se extinguían, 00:03:42

agora, se tardaban máis de 15 minutos, 00:03:44

o fogo corre máis rápido, 00:03:46

o combustible está máis disposto 00:03:48

a arder. Eu estou en incendios forestais 00:03:50

durante a noite, 00:03:52

porque hai incendios que explodan durante a noite, 00:03:54

que todos decíamos, é que 00:03:56

un fogo de noite se comporta como se 00:03:58

fose de día, iso antes non pasaba, 00:04:00

e agora si está 00:04:02

pasando. Evidentemente, 00:04:04

se temos un monte que 00:04:06

tiene moito combustible, 00:04:08

non que este sucio, cuidado, porque iso 00:04:10

tamén é outro debate que poderámos tener, 00:04:12

pero se hai moitos pines de repolación 00:04:14

con alta densidade, que 00:04:16

con jara pringosa, por exemplo, 00:04:18

e aí non se actúa, 00:04:20

son bombas de relojaría, e aí a administración 00:04:22

temos que adoptar 00:04:24

políticas de prevención, 00:04:26

porque nos estamos quedando sin tempo, 00:04:28

sin tempo, porque 00:04:30

cada vez temos que tardar menos tempo para chegar 00:04:32

e que se quede en conacto, non pasa incendio, 00:04:34

e sin tempo, porque estamos 00:04:36

vendo que todos os veranos van a máis, 00:04:38

a máis de olas de calor, 00:04:40

con o cual, ou actuamos agora, ou 00:04:42

nos arrepentiremos depois, así que 00:04:44

actuemos. 00:04:46

Víctor, 00:04:48

é imposible non empezar 00:04:50

preguntando por os ataques 00:04:52

aos museus que se han producido 00:04:54

recentemente, e que 00:04:56

desde o meu punto de vista 00:04:58

son actos vandálicos, incluso que 00:05:00

han sucedido no nosso museo do Prado. 00:05:02

Se poden evitar? 00:05:04

Dañar un marco 00:05:06

é igual de importante 00:05:08

que dañar unha pintura? 00:05:10

Hombre, eu creo que 00:05:12

é, no principio, 00:05:14

moito mellor que dañar o marco, non que dañar a pintura, 00:05:16

evidentemente. 00:05:18

Non se debería de producir ninguno dos dois casos, 00:05:20

o que pasa é que isto é como todo, 00:05:22

parece que corre como a pólvora, a alguén se le ocorre 00:05:24

de repente fazer isto 00:05:26

nun museo nos Estados Unidos, e no que 00:05:28

falábamos esta tarde, antes da mesa, 00:05:30

ahora mesmo 00:05:32

todo corre como a pólvora, através das redes 00:05:34

sociales, através dos medios de comunicación 00:05:36

e entón se ha convertido en unha moda. 00:05:38

O problema é que isto, pois a lo mejor 00:05:40

hai un grupo de xente que é capaz de controlar 00:05:42

hasta que punto se pode non dañar 00:05:44

un bien en un museo 00:05:46

e generalmente por lo harán tenendo cuidado 00:05:48

para non dañar o original, pero ao final 00:05:50

acabará habendo un daño seguro sobre 00:05:52

un bien de los que consideramos 00:05:54

importante, porque isto é como todo, a final 00:05:56

chegará alguén que, bueno, 00:05:58

pois non tendrá ese cuidado, ou ese tipo de 00:06:00

precaución, e tirará 00:06:02

un tomate 00:06:04

ou algo, digamos, dañino 00:06:06

sobre un lenzo realmente 00:06:08

valioso sobre unha escultura ou la romperá, vamos, 00:06:10

como ya pasou hace años, cando se 00:06:12

queria llamar a atención sobre alguno destos casos, quer dicir, 00:06:14

é imposible proteger todo 00:06:16

o patrimonio que tenemos, é imposible 00:06:18

dese tipo de comportamientos, 00:06:20

porque, claro, nos obligaría 00:06:22

prácticamente a encerrarlo todo en vitrinas 00:06:24

estancas 00:06:26

e ao final 00:06:28

pois 00:06:30

é que unha das peores cosas 00:06:32

que podíamos facer é empezar a tratar de proteger 00:06:34

detrás de vitrinas cada unha 00:06:36

dos cuadros que tenemos nos nosos museos 00:06:38

o que temos que protegerlos é con barreiras de 00:06:40

educación, con barreiras, digamos, 00:06:42

onde a xente sea consciente 00:06:44

do que tiene adelante e da importancia 00:06:46

do que tiene adelante, para que non se le ocurra 00:06:48

a nadie facer ese tipo de cousas 00:06:50

bueno, eu creo que 00:06:52

de momento non podemos facer moito máis 00:06:54

é un tema de respeto 00:06:56

como todo o que estamos falando hoxe 00:06:58

pero aporta algo ese tipo de protestas? 00:07:00

tu crees? 00:07:02

bueno, eu non sei se aporta algo, evidentemente 00:07:04

llama a atención 00:07:06

estou pensando máis en os jovenes 00:07:08

en os chavales 00:07:10

les dice algo? 00:07:12

tu crees que les aporta algo? 00:07:14

eu non sei se lhes chega, pero, bueno 00:07:16

é verdade que todo ese tipo 00:07:18

de movimentos de protesta 00:07:20

onde eu creo 00:07:22

que tienen máis 00:07:24

acogida precisamente entre os máis jovenes 00:07:26

eu creo que o importante 00:07:28

é proteger esas obras 00:07:30

con esa educación 00:07:32

que non é unha educación só que corresponde ao colegio 00:07:34

eu creo que eses nenos que han ido desde pequeno 00:07:36

a museos, han ido a ver 00:07:38

monumentos, edificios, cascos históricos 00:07:40

con seus padres, con seus familias 00:07:42

con seus amigos 00:07:44

a final acaban generando 00:07:46

un conhecimento ou un carinho 00:07:48

hacia o patrimonio 00:07:50

porque entenden que son cosas validosas 00:07:52

e eu creo que logo, evidentemente 00:07:54

ese comportamento 00:07:56

digamos de respeito, se refuerza 00:07:58

na educación, se refuerzan 00:08:00

os colegios, pero teña que seguir 00:08:02

teña que ser, como dixía antes, unha labor 00:08:04

de toda a sociedade, se nós 00:08:06

a nivel general non nos implicamos 00:08:08

como sociedade na defesa 00:08:10

no respeito a ese patrimonio 00:08:12

pois é que teña moi pouco margen 00:08:14

isto ocorrirá e a veces con resultados 00:08:16

moito peores dos que nos vimos agora 00:08:18

vosotros 00:08:20

e isto para os tres, crees 00:08:22

que os estudiantes 00:08:24

os jovens 00:08:26

entenden que 00:08:28

os bosques, o mar 00:08:30

as aves, o medio ambiente 00:08:32

en general, os diferentes 00:08:34

o patrimonio cultural 00:08:36

é público, é de todos 00:08:38

e que iso teña que respeitar 00:08:40

crees que iso na escola se enseña 00:08:42

suficientemente 00:08:44

que se practica 00:08:46

el que queira pode empezar 00:08:48

eu faría unha matización 00:08:50

a escola é importante 00:08:52

claro que si, pero 00:08:54

volvo á familia 00:08:56

creo que se en tú casa 00:08:58

ven que le hablas ás persoas 00:09:00

con respeito, ven que vas a 00:09:02

pasar un día ao campo e te vas con tú bolsita 00:09:04

de basura e te la llevas á tú casa e logo reciclas 00:09:06

ou se cando vais a 00:09:08

visitar cualquier sitio 00:09:10

pois faces buen uso 00:09:12

de todo, me dá moita envidia 00:09:14

cando veo algúns paises 00:09:16

onde o conceito 00:09:18

do ben comum, de verdade 00:09:20

está moi 00:09:22

consolidado na sociedade 00:09:24

creo que 00:09:26

é fundamental 00:09:28

e me parece que moitas veces non 00:09:30

lamentablemente, pero non digo os jovens 00:09:32

digo a sociedade en seu conjunto 00:09:34

os jovens, no final, son 00:09:36

o reflexo do que ven e do que viven 00:09:38

e creo que falta moito 00:09:40

creo que senón 00:09:42

había certas situaciones 00:09:44

creo que nos queda 00:09:46

moito recorrido 00:09:48

Miguel 00:09:50

se algo se mediamente 00:09:52

es que é algo compartido 00:09:54

é algo de todos, e unha serie de sociedade 00:09:56

eu comparto o que dice Pilar 00:09:58

cien por cen, que cada vez é máis 00:10:00

individualista o que é de todos 00:10:02

que corre peligro 00:10:04

entón, eu creo que 00:10:06

non se face suficiente encampé 00:10:08

neste sentido 00:10:10

por ponerte un ejemplo 00:10:12

onde se falamos dos montes 00:10:14

os montes non arden solos, detrás del 90% 00:10:16

se encende esta mano do hombre 00:10:18

negligencias e imprudencias son conductas 00:10:20

individuales 00:10:22

que provocan un riesgo a todos 00:10:24

ou ao que é de todos 00:10:26

entón, aí temos que intentar 00:10:28

que ese 00:10:30

individualismo deixe paso 00:10:32

a unha colectividade 00:10:34

e eu creo que aí temos un 00:10:36

trabalho pendente que facer 00:10:38

nos dices antes, seguindo con o que dices agora 00:10:40

que contra o que dicimos 00:10:42

moitas veces nos medios de comunicación 00:10:44

e o que, por menos, eu pensaba 00:10:46

a maioria dos incendios non son 00:10:48

provocados intencionadamente 00:10:50

sino que son resultado de imprudencias 00:10:52

iso é verdade? 00:10:54

depende, como toda a nosa vida depende 00:10:56

pero se falamos do verano 00:10:58

que é cando suceden os incendios forestais máis graves 00:11:00

a resposta é certa 00:11:02

é dizer, no verano 00:11:04

a maior parte dos incendios 00:11:06

non son provocados 00:11:08

debido a 00:11:10

imprudencias ou negligencias 00:11:12

en torno a un 50% 00:11:14

vai, acidentes, aí por suposto 00:11:16

son intencionados, pero os incendios 00:11:18

sobre todo se originan 00:11:20

intencionadamente en invierno 00:11:22

por diferentes motivaciones 00:11:24

que logo podemos ver 00:11:26

pero en verano, aunque hai casos puntuales 00:11:28

por suposto, e aí temos as noticias para verlos 00:11:30

pero a maior parte son imprudencias 00:11:32

ou negligencias 00:11:34

por iso dixo antes o del individualismo 00:11:36

son negligencias ou imprudencias 00:11:38

debido a actividades individuales que 00:11:40

suelen anteponer a persona frente ao colectivo 00:11:42

e por iso temos que trabajar 00:11:44

nese sentido 00:11:46

Víctor 00:11:48

tu crees que as visitas aos museus 00:11:50

aos edificios de patrimonio 00:11:52

por parte dos colegios 00:11:54

están ben organizadas 00:11:56

sirven para 00:11:58

que valoren máis 00:12:00

iso que han visto 00:12:02

ou son tempos de 00:12:04

estar en classe 00:12:06

bueno, eu por o que recuerdo 00:12:08

cando era chico pensaba que era 00:12:10

para non estar en classe 00:12:12

pero non me quero engañar con iso 00:12:14

cando veo colectivos de chicos 00:12:16

nos museos, pero eu se que rompería 00:12:18

unha lanza porque 00:12:20

cando eu eixo a vista atrás e recuerdo 00:12:22

como comecei a trabajar neste mundo do patrimonio 00:12:24

e o que eu veo agora 00:12:26

eu creo que hemos recorrido un caminho 00:12:28

espectacular, pero espectacular 00:12:30

o patrimonio está infinitamente 00:12:32

mellor do que estaba hace 30 anos 00:12:34

gracias 00:12:36

fundamentalmente 00:12:38

á educación, quero dicir que eu creo que 00:12:40

que os jovenes que 00:12:42

entonces estábamos 00:12:44

estudiando, teníamos 00:12:46

unha formación moito máis precaria 00:12:48

sobre os temas do patrimonio 00:12:50

eu creo que hoxe, a medida que han ido pasando 00:12:52

esas décadas, cada vez 00:12:54

os chicos están máis formados, están máis concienciados 00:12:56

que hai casos de vandalismo, claro que lo hai 00:12:58

que hai casos, digamos, que se salen 00:13:00

da norma, pois seguro, e o seguirá 00:13:02

vendo, pero eu sinceramente 00:13:04

creo que 00:13:06

aunque queda moito trabajo por facer 00:13:08

hemos hecho moito, e a situación é infinitamente 00:13:10

mellor do que era, eu creo 00:13:12

que, bueno, hai unha concienciación 00:13:14

en torno ao patrimonio 00:13:16

hai un respeto tamén en torno ao patrimonio 00:13:18

e eu creo que en general 00:13:20

moito se debe en parte aos colegios e en parte 00:13:22

ás familias que cada vez se toman máis 00:13:24

en sério o de esa especie 00:13:26

de educación en comum, non como tú decías 00:13:28

de esos 10 minutos de 00:13:30

cuéntame que ha pasado, sino, bueno, pois hai que seguir 00:13:32

con os chicos, hai que ir a acompañarles a ver isto 00:13:34

a ver aquello, a verlo de máis allá 00:13:36

as visitas aos colegios e indudablemente 00:13:38

os museus han feito un esforzo tamén titánico 00:13:40

para preparar, bueno, pois todo tipo 00:13:42

de campamentos, de actividades 00:13:44

en fines de semana 00:13:46

eu creo que entre todos, é a dizer, a sociedade 00:13:48

en sú conjunto, nos hemos movido en a boa dirección 00:13:50

queda moito por facer? seguro 00:13:52

pero eu creo que nos hemos movido moito 00:13:54

e eu sinceramente 00:13:56

quero creer ou quero pensar 00:13:58

que o futuro é esperanzador 00:14:00

moito máis do que era 00:14:02

que iniciativas tenéis vosotros 00:14:04

en España Nostra para fomentar 00:14:06

ese amor por o patrimonio 00:14:08

ese cuidado do patrimonio 00:14:10

nosotros, bueno, a parte da lista roxa 00:14:12

como me presentaba antes 00:14:14

Pilar 00:14:16

que en definitiva non deixa de ser 00:14:18

a lista roxa, explícala, por favor 00:14:20

a lista roxa é 00:14:22

é unicamente un listado 00:14:24

un listado onde a xente 00:14:26

chama ou escribe a España Nostra 00:14:28

dicendo que en tal ou cual sitio 00:14:30

hai un edificio 00:14:32

ou hai un elemento que forma parte do patrimonio 00:14:34

cultural que está en peligro 00:14:36

bien de desaparición, bien de demolición ou bien de pérdida 00:14:38

de alguno de sus valores esenciales 00:14:40

entón se manda allí 00:14:42

e nosotros tenemos un comité científico 00:14:44

o comité lo revisa 00:14:46

recaba a información que pode e a partir 00:14:48

de ahí decide si lo sube ou non lo sube 00:14:50

que é o que busca? primeiro 00:14:52

o foco sobre ese elemento, dicindo 00:14:54

chamar a atención de todo o mundo que poda 00:14:56

sobre ese problema, e en segundo lugar 00:14:58

generar unha participación social 00:15:00

entendendo que eso é o que 00:15:02

máis nos preocupa que 00:15:04

o patrimonio, se non o defendemos nosotros, non o vai 00:15:06

defender nadie, non? E como dicía antes 00:15:08

dicir, a administración ou os poderes públicos 00:15:10

se moverán en a medida que a sociedade 00:15:12

se move, se nosotros 00:15:14

non nos movemos, evidentemente 00:15:16

a administración que é unha extensión 00:15:18

nosa de a sociedade 00:15:20

non se moverá, se nosotros non nos movemos 00:15:22

a administración ou os poderes públicos 00:15:24

se moverán porque sencillamente 00:15:26

facen o que nosotros queremos que facan 00:15:28

eu iso o teño clarísimo 00:15:30

logo nosotros tenemos tamén chaclas 00:15:32

que vão nos colegios e nos distintos foros 00:15:34

con docentes 00:15:36

a veces en colegios para explicar 00:15:38

un pouco o que facemos 00:15:40

e un pouco o que é o patrimonio e o que se pode 00:15:42

facer, non? tamén organizamos 00:15:44

visitas para os membros de 00:15:46

España nostra para poder ver 00:15:48

o determinado tipo de elementos 00:15:50

do patrimonio con visitas especiales 00:15:52

aí generalmente non van 00:15:54

non van chicos jovenes, quizá 00:15:56

deberíamos replantearnos a posibilidade 00:15:58

pero bueno, somos lo que somos como asociación 00:16:00

e damos de sí lo que damos de sí 00:16:02

e logo intentamos en a medida 00:16:04

do posible a través de uns premios 00:16:06

que son os de buenas prácticas 00:16:08

un pouco poner tamén sobre o tapete todas 00:16:10

aquellas iniciativas que de unha ou outra maneira 00:16:12

permiten que ese patrimonio 00:16:14

recobre ou por 00:16:16

menos 00:16:18

refleje, digamos, a actividade que 00:16:20

ha habido determinados grupos ou asociaciones 00:16:22

que han trabalhado para a 00:16:24

salvaguarda ou para a posta a ponto 00:16:26

e hai iniciativas maravilhosas 00:16:28

do que a xente pode 00:16:30

facer cando queira facer 00:16:32

e non é unha cuestión nem de medios nem de nada, é unha cuestión 00:16:34

de voluntade 00:16:36

Volvemos se os parece 00:16:38

ao tema dos riscos 00:16:40

na educación 00:16:42

e a mi me gostaria de conocer a opinión de 00:16:44

José de Nieto sobre se 00:16:46

a situación de risco é unha 00:16:48

obstáculo insalvável 00:16:50

insalvável 00:16:52

se a 00:16:54

situación de risco 00:16:56

vamos ver se isto 00:16:58

é unha condición 00:17:00

insalvável para 00:17:02

para alcanzar 00:17:06

a dignidade personal 00:17:08

se iso se convierte 00:17:10

en un obstáculo 00:17:12

que non se pode salvar ou que é moi dificil 00:17:14

de salvar 00:17:16

se teneis incluso un índice 00:17:18

digamos de resultados 00:17:20

Obrigado Paco 00:17:22

Índice de resultados como tal 00:17:26

non tenemos de maneira 00:17:28

científica 00:17:30

pero sí que é evidente 00:17:32

que ao final a dignidade 00:17:34

se acaba comprometendo 00:17:36

según 00:17:38

o entorno socioeconómico 00:17:40

en el que te movas 00:17:42

e de hecho a actuación 00:17:44

de la Fundación Ayo 00:17:46

se ha centrado en este colectivo de chicos 00:17:48

jovenes e adolescentes precisamente por iso 00:17:50

ao final 00:17:52

el formar parte de 00:17:54

entornos onde 00:17:56

socioeconómicamente 00:17:58

teneis 00:18:00

teneis máis 00:18:02

opciónes 00:18:04

debería posibilitarte 00:18:06

non sempre, porque ao final 00:18:08

repito esta tarde unha palabra 00:18:10

en a cual 00:18:12

eu tamén sou un creyente 00:18:14

eu creo que hai dous pilares que son fundamentales 00:18:16

que unha é sen ninguna dúa 00:18:18

a familia 00:18:20

e a outra é sen ninguna dúa a educación 00:18:22

quizá poderíamos dar menos abuelos 00:18:24

dentro da familia, pero a familia e a educación 00:18:26

é evidente que nos colectivos 00:18:28

nos que nos dirigimos 00:18:30

e nos que estamos ponendo énfasis no tema da dignidade 00:18:32

e sobretudo con Ayo Impulso 00:18:34

que é a parte dentro do Fundación Ayo 00:18:36

que trata de atender 00:18:38

a estes chicos que venen en circunstancias 00:18:40

de falta de autoestima, de falta de dirección 00:18:42

de falta de valores 00:18:44

de falta de 00:18:46

de referentes 00:18:48

ao final 00:18:52

a capacidade 00:18:54

de tener 00:18:56

opcionalidade te ajuda 00:18:58

a poder educar máis túa dignidade 00:19:00

a ausencia 00:19:02

de posibilidades socioeconómicas 00:19:04

te limita mucho máis 00:19:06

e tener unha base 00:19:10

unha tabla rasa 00:19:12

onde todo o mundo se poda medir 00:19:14

e sirva como punto de partida 00:19:16

en torno a construir con a educación 00:19:18

é evidente 00:19:20

o tema socioeconómico 00:19:22

va totalmente unido 00:19:24

desafortunadamente 00:19:26

porque normalmente son tamén, como dicía, familias desestructuradas 00:19:28

a esa pérdida 00:19:30

muchas veces, en unha gran maioria 00:19:32

de referentes, de valores 00:19:34

de dignidade 00:19:36

de busqueda, de motivaciónes 00:19:38

de responsabilidades 00:19:40

e, por contrário, aunque non temos a estadística que me pides, Paco 00:19:42

e que seguro aquí con Macarena 00:19:44

que está tomando buena nota 00:19:46

trabajaremos en poder ir 00:19:48

formulando máis análisis 00:19:50

científico 00:19:52

a intuición mía 00:19:56

o que vemos que é a de las prácticas 00:19:58

seria que en cuanto a estas personas 00:20:00

les faces ver que son importantes 00:20:02

les faces ver 00:20:04

que les educas en autoestima, les educas en a dirección 00:20:06

dedicas a importancia 00:20:08

a ellos mesmos, e queren, pueden 00:20:10

querer es poder 00:20:12

já está inventado, non se le ha inventado 00:20:14

a dignidade 00:20:16

o cambio é sorprendente 00:20:18

tenéis entre vostros 00:20:20

jovenes menores e inmigrantes 00:20:22

menas ou non? 00:20:24

porque entendo que é unho dos problemas 00:20:26

graves que tiene esta sociedade 00:20:28

porque hasta hace muy poco 00:20:30

ahora cambia un poquito la situación 00:20:32

estaban hasta os 18 anos tutelados, educados 00:20:34

con sanidad e tal 00:20:36

e os 18 anos les ponían na calle sin papeles 00:20:38

con lo cual evidentemente 00:20:40

non tenían outra salida 00:20:42

e son un problema 00:20:44

crean alarma social evidentemente 00:20:46

justificada ou non 00:20:48

tenéis tambén vosotros? 00:20:50

menas en ese estricto senso al que tú te refieres 00:20:52

si que estamos gestionando 00:20:54

trabajando con algún centro de menores 00:20:56

no tanto non só españoles 00:20:58

sino tamén chicos da cidade non española 00:21:00

pero si que me gusta referir a un punto que acabas de dizer 00:21:02

dentro do que é a dificultad 00:21:04

e o desafío do mundo 00:21:06

en el entendido deste chico estrangero 00:21:08

non acompañado 00:21:10

lo que si que estamos vendo por contrario 00:21:12

no que é o programa que temos 00:21:14

que chamar de impulso 00:21:16

desta mentoría entre 00:21:18

persoas jubiladas 00:21:20

universitarias que queren ajudar 00:21:22

e chicos en características 00:21:24

de exclusión 00:21:26

son aquellos chicos que a lo mejor 00:21:28

habiendo nacido en España, habiendo venido pequeños 00:21:30

con padres más menos arraigados 00:21:32

onde la madre ou el padre son españoles 00:21:34

pero el padre ou la madre non lo é 00:21:36

la tremenda inercia 00:21:38

que tienen muchas veces estos padres para que estos chicos 00:21:40

sigan residiendo en sus 00:21:42

tipo de valores 00:21:44

e non valores occidentales 00:21:46

que con isto non quero dicir que outro tipo de valores non sean buenos 00:21:48

pero lo hemos visto 00:21:50

me viene a la cabeza un ejemplo 00:21:52

que me ha contado el equipo de ayo alguna vez 00:21:54

pues de una chica 00:21:56

padre estrangero 00:21:58

que la 00:22:00

digamos que la 00:22:02

obsesión del padre era que esta chica dejara el colegio 00:22:04

y onde el mentor lo que ha ayudado 00:22:06

sobre todo es a que esta chica, que é una chica 00:22:08

extremadamente válida 00:22:10

pueda seguir estudiando 00:22:12

entón eso si que lo vemos 00:22:14

y posiblemente vuelvo al origen 00:22:16

de lo que tuve la oportunidad de comentar 00:22:18

en la ponencia inicial 00:22:20

la dignidad 00:22:22

non é unha formación en o orgullo 00:22:24

non é unha formación en 00:22:26

soy impetuoso 00:22:28

é un reconocimento a nosa 00:22:30

de que temos un valor como persoas intrínseco que nadie nos pode quitar 00:22:32

e en moitos casos 00:22:34

cando vénes de un entorno 00:22:36

que non teña porque ser privilegiado 00:22:38

pero vénes de un entorno razonable 00:22:40

con educadores razonables, con familias razonables 00:22:42

creo que iso máis ou menos lo entiendes 00:22:44

cando vénes de entornos onde estás desprotegido 00:22:46

porque familiarmente lo estás 00:22:48

porque económicamente lo estás 00:22:50

normalmente iso é un totum revolutum 00:22:52

é moito máis complicado se non se actúa 00:22:54

sobre esa persona 00:22:56

que non haya cambio 00:22:58

e iso é un proceso moi acelerado 00:23:00

e moi rápido 00:23:02

e o que temos claro é que se non se actúa con estos chicos 00:23:04

non tanto nas edades tempranas 00:23:06

pero desde logo en cando están empezando a despertar 00:23:08

na sua adolescencia 00:23:10

como sociedade non o deberíamos poder permitir 00:23:12

si 00:23:16

para nosa é moi importante 00:23:18

foi moi importante 00:23:20

unha experiencia que fizemos 00:23:22

conjunta con Fundación Ayu 00:23:24

precisamente para poner en valor 00:23:26

a dignidade 00:23:28

de cualquera 00:23:30

fuera ou non diferente 00:23:32

dentro do programa 00:23:34

Global Dignity Day 00:23:36

fizemos unha actividade 00:23:40

niños de VisualTEAF 00:23:42

con niños de outras escuelas 00:23:44

que ten dificultades 00:23:46

e a verdade é que foi un día de convivencia 00:23:48

onde de algunha maneira 00:23:50

nosos niños se sentían unho máis 00:23:52

e era porque se ponía en valor 00:23:54

a dignidade 00:23:56

el decir non me la poden quitar 00:23:58

isto é meu 00:24:00

e o que pasa moitas veces con o distinto 00:24:02

con a persoa que ten dificultades 00:24:04

o que pasa con nosos filhos 00:24:06

é que 00:24:08

iso terminan perdéndolo 00:24:10

terminan perdendo a dignidade 00:24:12

porque son tan machacados 00:24:14

porque non se les entende 00:24:16

que o daño é moi grande 00:24:18

e algunha vez é irreversible 00:24:20

entón programas como o Global Dignity 00:24:22

é especialmente importante porque vai á raíz 00:24:24

vai a empoderarlos 00:24:26

vai a devolverles 00:24:28

o que nunca tendrían que perder 00:24:30

que é a dignidade 00:24:32

é fundamental 00:24:34

que medidas preventivas podían tomar 00:24:44

para evitar estigmatizar aos alunos 00:24:46

con dificultades especificas 00:24:48

ou trastornos de cualquier tipo 00:24:50

que facer con aquellas familias 00:24:52

me parece que é unha reflexión moi interesante 00:24:54

que non queren que os profesionales 00:24:56

ten información dos trastornos dos filhos 00:24:58

por medo que non se cumpla a lei de protección de dados 00:25:00

é un tema moi 00:25:04

complexo, efectivamente 00:25:06

o primeiro é que ten que 00:25:08

cumplirse a lei 00:25:10

o problema é porque non se cumplen as leis 00:25:12

e se hai información 00:25:14

protegida 00:25:16

e máis cando estamos falando de menores 00:25:18

iso ten que ser 00:25:20

a pedra angular 00:25:22

dito isto 00:25:24

é verdade que non é sempre sencillo 00:25:26

ou bem 00:25:28

porque os profesionales 00:25:30

os profesores non conocen 00:25:32

os trastornos 00:25:34

eu creo que falta moitísima formación 00:25:36

tanto para maestros como para equipos de orientación 00:25:38

e aí já como 00:25:40

visualteas lo lanzo 00:25:42

nos ofrecemos a dar esa formación 00:25:44

con expertos e con profesionales 00:25:46

porque estamos 00:25:48

hablando de un trastorno 00:25:50

que non é minoritario de unos cuantos 00:25:52

niños adoptados 00:25:54

quero insistir que o consumo de alcohol durante o embarazo 00:25:56

por moi pouco que seja 00:25:58

pode provocar o trastorno 00:26:00

é o único trastorno 100% 00:26:02

evitable, o único 00:26:04

pero cando o tens, é grave 00:26:06

é para toda a vida 00:26:08

e non hai pastilla que o cure 00:26:10

é moi importante a formación dos profesores 00:26:12

a formación dos equipos de orientación 00:26:14

tamén seria moi importante 00:26:16

ese trabalho conjunto 00:26:18

con as famílias 00:26:20

é curioso, pero parece que jogan 00:26:22

en ligas distintas 00:26:24

as famílias das escolas 00:26:26

e iso o vemos moitísimo con as famílias 00:26:28

as famílias ten moito desencontro 00:26:30

con o profesorado e o profesorado con as famílias 00:26:32

isto tamén non o temos que fazer mirar 00:26:34

temos que pararnos a reflexionar 00:26:36

porque temos que 00:26:38

trabajar conjuntamente 00:26:40

nada é mellor para os nosos filhos 00:26:42

que esa labor, ese trabajo coordinado 00:26:44

e é fundamental 00:26:46

entón, uno, que facer cumplir a lei 00:26:48

lógicamente 00:26:50

eu creo que as famílias 00:26:52

se detectan algo, creo que ten que ir 00:26:54

directamente á administración para pedir 00:26:56

que efectivamente iso non pase 00:26:58

pero 00:27:00

cuando as famílias tampouco queren reconocer 00:27:02

un trastorno, unha dificultade dos filhos 00:27:04

porque le están facendo un daño para sempre 00:27:06

ou seja, son os primeiros 00:27:08

que están atacando a sú propio 00:27:10

filho 00:27:12

entón, nós sempre dicimos, primeiro que pasa o duelo 00:27:14

é verdade, hai que aceptarlo, é moi duro 00:27:16

pero 00:27:18

a parte principal do tratamento 00:27:20

dos nosos filhos 00:27:22

despois do diagnóstico, que iso os daría para outro 00:27:24

foro 00:27:26

é que os pais, que as famílias 00:27:28

adapten as expectativas 00:27:30

porque tú non podes pedir 00:27:32

a un pequeno peixe que trepe hasta un árbol 00:27:34

destes tan precisos que nos has enseñado 00:27:36

ou que se movan por unhas rocas ou por unha montaña 00:27:38

é imposible 00:27:40

non podemos pedir aos nosos filhos o que non poden fazer 00:27:42

se iso o mestre 00:27:44

non o sabe, porque a família 00:27:46

non reconoce que hai unha dificultade 00:27:48

e todos juntos se unen, non para ajudar o filho 00:27:50

sino para machaquerle e dicirle que é un vago 00:27:52

que non estudia, que non trabaja 00:27:54

entón 00:27:56

por iso dicía que son espacios de tortura, claro 00:27:58

non podes salir de tú casa 00:28:00

se en tú casa non reconocen a dificultade 00:28:02

chegas á escola, non 00:28:04

os companeros non 00:28:06

dónde respiran estas criaturas? 00:28:08

é que é moi difícil 00:28:10

é que nosos filhos 00:28:12

dicimos que revientan 00:28:14

e revientan literalmente 00:28:16

revientan literalmente 00:28:18

cando chegan aos 14, 15 00:28:20

revientan 00:28:22

porque a presión foi tan grande 00:28:24

se é que ellos se queren portar ben 00:28:26

se é que queren aprender 00:28:28

se é que queren saber 00:28:30

dicías ao principio 00:28:32

os filhos nascen sendo irrespetuosos 00:28:34

malas persoas e insolentes 00:28:36

que non queren trabajar 00:28:38

cualquier filho que le perguntes por a calle 00:28:40

o que queres tener de éxito 00:28:42

que se le dé ben todo o que haga 00:28:44

seja no cole, que fueran con alegria 00:28:46

é cando ven 00:28:48

con esa pena, pois o colegio 00:28:50

é maravilloso 00:28:52

ir a aprender, descubrir que estamos fazendo 00:28:54

para que non seja así 00:28:56

está, creo, entre nós 00:29:00

a presidenta da FAPA 00:29:02

Giner dos Rios 00:29:04

María del Carmen Morillas 00:29:06

e sei que ten un programa moi interessante 00:29:08

para conectar aos filhos con a natureza 00:29:10

e gostaria que nos pudese dar 00:29:12

unha pincelada de como funciona 00:29:14

Boas tardes 00:29:26

Boas tardes 00:29:28

moi interessante 00:29:30

unha pena que non dê tempo ao debate 00:29:32

porque tendría un poquito para falar 00:29:34

con todos e todas 00:29:36

a FAPA Giner dos Rios 00:29:40

junto con outras organizaciónes 00:29:42

hace unhos dias estuvimos en unha roda de prensa 00:29:44

falando de unha nova 00:29:46

alianza 00:29:48

que tenemos entre manos 00:29:50

a alianza global para renaturalizar 00:29:52

a saúde da infancia e da adolescencia 00:29:54

e é a preocupación 00:29:56

que notamos na comunidade educativa 00:29:58

e en concreto 00:30:00

á Soción Española de Pediatría 00:30:02

que é a que encabezou 00:30:04

esta nova alianza 00:30:06

junto con outros 00:30:08

profesionales 00:30:10

tanto da saúde como da ciência 00:30:12

como da sociedade civil 00:30:14

moi a decir rapidamente 00:30:16

para non me olvidar a ninguno 00:30:18

como poda ser a Soción Española de Pediatría 00:30:20

o Grupo de Epidemiologia Ambiental 00:30:22

e do Cáncer do Instituto 00:30:24

de Saúde Carlos III 00:30:26

o Instituto Español 00:30:28

Ocenografía de Murcia 00:30:30

o Presidente da Asociación Nacional 00:30:32

de Productores de Energia Fotovoltaica 00:30:34

a Coordinadora de Programas do Instituto 00:30:36

Español Jane Goodall 00:30:38

e 00:30:40

logo tamén estamos Seobren Life 00:30:42

a Unidade de Saúde 00:30:44

Medioambiental Pediatrica de Catalunya 00:30:46

e tamén a Unidade de Saúde 00:30:48

Medioambiental Pediatrica de Murcia 00:30:50

e a FAPAGINEER de Los Ríos 00:30:52

vemos que hai ahora mesmo 00:30:54

unha desconexión moi importante 00:30:56

de la infancia e a adolescencia 00:30:58

en cuanto a a naturaleza 00:31:00

e tenemos datos 00:31:02

que nos alarman 00:31:04

como poda ser, por exemplo, que el 25% 00:31:06

de la infancia e de la adolescencia 00:31:08

apenas sale unha vez al mes 00:31:10

a jugar ao aire libre 00:31:12

e solo el 25% visita 00:31:14

el parque urbano ou natural diariamente 00:31:16

e isto temos constatado 00:31:18

non solo despois da pandemia 00:31:20

esa desconexión obrigada 00:31:22

que tamén tivemos por todo o que 00:31:24

sabemos todos e todas 00:31:26

sino en a vida en a que estamos 00:31:28

vivendo 00:31:30

e sempre conto un caso 00:31:32

dunha salida que fizemos 00:31:34

con niños e niñas 00:31:36

de entre 8 e 12 anos 00:31:38

ao parque do Retiro, en verano 00:31:40

estivemos facendo unha salida 00:31:42

para trabajar precisamente o medioambiente 00:31:44

unha conexión con a naturaleza 00:31:46

e desos 40 niños aproximadamente 00:31:48

e niñas que estaban con nosos 00:31:50

había tres que era imposible que se sentaran 00:31:52

en el césped porque nunca lo habían hecho 00:31:54

entón foi moi llamativo 00:31:56

o hecho de que ademais 00:31:58

pedían un plástico para sentarse 00:32:00

encima do césped 00:32:02

e isto nos preocupaba 00:32:04

hablando con eles 00:32:06

que non se sentaron nunca na hierba 00:32:08

e entendemos que esa conexión 00:32:10

con a naturaleza 00:32:12

era necesaria 00:32:14

tambén se estuvo hablando 00:32:16

con a sociedad médica 00:32:18

de la importancia de recetar 00:32:20

a naturaleza 00:32:22

que iso tamén nos iba a ayudar a superar 00:32:24

moitas dificultades en a vida 00:32:26

e outros de los datos, por exemplo, 00:32:28

é que os niños deverían pasar al menos 00:32:30

unha hora al día en el entorno verde 00:32:32

ou azul natural máis cercano 00:32:34

para poder favorecer o seu desarrollo 00:32:36

de unha maneira totalmente saludable 00:32:38

e os efectos beneficiosos do contacto con a naturaleza 00:32:40

e o benestar se notan desde pequenas doses 00:32:42

de al menos dous horas a semana 00:32:44

pero estamos 00:32:46

despues de sacar 00:32:48

ciertos cuestionarios que tamén 00:32:50

sacaremos máis 00:32:52

veíamos que o que é 00:32:54

o impacto do estar 00:32:56

na luz solar, non que estemos tomando o sol 00:32:58

sino na calle que nos dé o sol 00:33:00

había ciudadanos 00:33:02

e ciudadanas que non estaban 00:33:04

ni apenas media hora 00:33:06

e é preocupante 00:33:08

é unha outra pequena gota 00:33:10

de trabalho que temos iniciado 00:33:12

estamos trabalhando en 00:33:14

o contenido da Alianza Grisia 00:33:16

que así es como a denominamos 00:33:18

e bueno 00:33:20

os iremos contando 00:33:22

Grisia que é alianza global para renaturalizar 00:33:24

a saúde da infancia e adolescencia 00:33:26

gracias 00:33:28

se está colgado na página web 00:33:30

da FAPA, tenéis colgada 00:33:32

a nota de prensa que sacamos 00:33:34

e con os datos, moito máis extenso 00:33:36

é moito interesante, pero xa que estás aí 00:33:38

con o micrófono, podes facer unha pergunta 00:33:40

unha 00:33:42

pergunta 00:33:44

a quien queras 00:33:46

bueno, a mí me gostaria de dicir que 00:33:48

sempre trabajamos de maneira conjunta 00:33:50

con a comunidade educativa 00:33:52

entendemos que somos un equipo e é a única maneira 00:33:54

de chegar ao éxito educativo 00:33:56

porque as famílias 00:33:58

educamos, o centro educativo 00:34:00

tamén educa, os filhos, os filhos 00:34:02

e as filhas pasan en etapas 00:34:04

educativas obrigatórias 00:34:06

escolarizadas, máis da mitad 00:34:08

da súa vida, é dicir, que é 00:34:10

imprescindible que ese trabalho se realice 00:34:12

de maneira conjunta 00:34:14

e daí a importancia da palabra 00:34:16

comunidade educativa en 00:34:18

maiúsculas e poder 00:34:20

trabajar porque ao final o objetivo 00:34:22

principal é o mesmo 00:34:24

tanto para os docentes como para as famílias 00:34:26

nossos filhos, seus filhos 00:34:28

gracias 00:34:30

moito ben, moito gracias 00:34:32

Miguel, por lo que te afecta 00:34:34

tienes a palabra 00:34:36

moito ben, gracias 00:34:38

si, bueno, os teve comentado 00:34:40

compañera Orajer, nosotros lo vemos 00:34:42

é o nosso dia a dia, cando 00:34:44

un colegio nos pide 00:34:46

ajuda ao Corpo de Agentes Forestais 00:34:48

para facer a educación ambiental 00:34:50

que é unha das nosas funciones, por un lado 00:34:52

nós estamos encantados e vamos 00:34:54

a todo o que podemos 00:34:56

e nos sorprende moito esa desconexión 00:34:58

non é o medio ambiente urbano como é 00:35:00

o parque, o jardín, que les extraña sentarse 00:35:02

pero é que se le llevas ao monte 00:35:04

aí já alucinan en colores 00:35:06

é unha coisa 00:35:08

e se ven alguén, non saben que en Madrid 00:35:10

hai butres ou que hai ailas 00:35:12

ou que hai lobos, por exemplo 00:35:14

que en Madrid hai lobos 00:35:16

é unha cosa 00:35:18

que han tenido dito na presentación 00:35:20

e que me parece moito triste, que é que 00:35:22

conozcan mellor os problemas ambientales 00:35:24

dos leones 00:35:26

máis que dos lobos, e de hecho con as preguntas 00:35:28

dime o teu animal favorito 00:35:30

a jirafa, o rinoceronte, o león 00:35:32

e que pasa con os animales que tens 00:35:34

a escasos cinco quilómetros do teu centro educativo 00:35:36

isos non existen 00:35:38

está aí o risco de desconexión 00:35:40

e se le alucinan cando vão ao parque 00:35:42

é increíble 00:35:44

e a mí 00:35:46

o medo que me dá 00:35:48

é esa desconexión emocional 00:35:50

que ten con o medio ambiente 00:35:52

que non só passa en un instituto 00:35:54

en Vallecas 00:35:56

é que iso pasa en un instituto 00:35:58

en un colegio, en unha zona máis rural 00:36:00

como pode ser Roble de Chabela 00:36:02

ou Villarejo Salvanés 00:36:04

entón non face falta 00:36:06

irse moi leito para ver ese risco 00:36:08

de desconexión 00:36:10

e comparto perfectamente 00:36:12

todo o que ha dito a compañera 00:36:14

contabas antes que 00:36:16

havíais estado con un grupo de jovenes 00:36:18

e estaban buscando 00:36:20

nun telefono unha foto dunha encina 00:36:22

cando la tenían a medio metro 00:36:24

por exemplo 00:36:26

si, iso nos ha pasado 00:36:28

varias veces 00:36:30

eu podo comprender que 00:36:32

cando ve un puntón e dices que é un buitre negro 00:36:34

que se diferencia do buitre leonado 00:36:36

porque as alas se las ten rectas e unha nube 00:36:38

podo comprender que coja el móvil 00:36:40

para ver, non sei, a esperanza de como é el buitre negro 00:36:42

o leonado, tal, pero claro 00:36:44

unha encina de 12 metros delante súa 00:36:46

que busquen como é unha encina no móvil 00:36:48

cando a ten a 5 metros 00:36:50

te fa pensar que tipo de dependencia 00:36:52

tecnológica e desconexión 00:36:54

ten a nosa sociedade 00:36:56

e eu creo que aí é moi importante 00:36:58

os centros educativos 00:37:00

e, volvo a dicir, antes, os departamentos de biología 00:37:02

que son os que ten que 00:37:04

utilizando todo o centro 00:37:06

como recurso 00:37:08

e intentar aproximar 00:37:10

non dunha maneira digital 00:37:12

sino dunha maneira vivencial 00:37:14

emocional, a naturaleza 00:37:16

e ver que há vida máis alá da pantalla 00:37:18

Víctor, non vamos a falar 00:37:21

del móvil demasiado 00:37:23

porque entraríamos nun terreno 00:37:25

pantanoso, peligrosísimo, pero 00:37:27

que opinas 00:37:29

dos que van a un museu 00:37:31

e están gravando todo o tempo 00:37:33

con o móvil onde se pode 00:37:35

e non ven o quadro que ten delante 00:37:37

e seguramente tampouco van a ver nunca 00:37:39

o vídeo que ten gravado 00:37:41

A mi iso me recuerda unha vez 00:37:43

unha parexa que estaba 00:37:45

no alto de un acantilado 00:37:47

en o norte de España 00:37:49

e le dicía a ella 00:37:51

mira, ven, mira, que isto é 00:37:53

moi bonito, e dixía 00:37:55

non, non, que já lo he gravado, vamos á outro sitio 00:37:57

pero vamos a ver se o tens aí delante 00:37:59

en os museus pasas exactamente o mesmo 00:38:01

eu creo que 00:38:03

ten que disfrutar do que hai delante 00:38:05

pero, moitas veces é verdade 00:38:07

que nos falta 00:38:09

por menos aos que non son profesionais 00:38:11

no tema da educación 00:38:13

ou docentes 00:38:15

para ser capazes de transmitirles aos nenos 00:38:17

con os que vamos, que poden ser 00:38:19

a parte dos nosos filhos 00:38:21

os nosos sobrinos ou amigos 00:38:23

ou filhos de amigos 00:38:25

moitas veces nos falta esa especie de capacidade 00:38:27

para ponernos en lo que 00:38:29

un neno espera 00:38:31

cando está nun museu 00:38:33

eu sempre, cando trabajaba en proxectos 00:38:35

de exposiciónes, sempre pensaba 00:38:37

o mesmo, tenta ponerme sempre 00:38:39

en la mente del que vai verlo 00:38:41

non en a minha, sino en a mente del que vai verlo 00:38:43

para ver que é o que espera 00:38:45

e sempre, he tratado de criar relatos 00:38:47

porque me apareceu sempre que é muito máis fácil 00:38:49

contar un conto sobre algo 00:38:51

e, no transcurso 00:38:53

desse relato, desse moverme 00:38:55

por o museu, por as salas 00:38:57

ir dando información 00:38:59

que é deixarla cair, porque evidentemente 00:39:01

non le podes meter a un neno, bueno, a nadie 00:39:03

a enorme cantidad de información 00:39:05

que hai en unha sala de cualquier museu 00:39:07

do nosso país, en cualquier museu do mundo 00:39:09

eu, cando a gente 00:39:11

está adelante 00:39:13

en unha sala 00:39:15

sobretudo de cuadros 00:39:17

bueno, me da igual a época 00:39:19

claro, quien é un especialista e o conoce 00:39:21

vê toda a información que hai 00:39:23

ou é capaz, digamos, de lerlo 00:39:25

con moita máis profundidade 00:39:27

que alguén que non sabe o que tine adelante 00:39:29

entón, pretender que alguén que non sabe 00:39:31

o que tine adelante, o aprenda 00:39:33

nos 20 minutos que vai estar adelante 00:39:35

a mi non solamente me parece 00:39:37

que é unha labor imposible 00:39:39

senón me parece que é absolutamente contraproducente 00:39:41

porque non é unha que vais conseguir 00:39:43

é que non volvas jamás a ver a sala 00:39:45

de un museu, non? 00:39:47

eu creo que o que hai que fazer é pasearles 00:39:49

acostumbrarles, como estiveren na calle 00:39:51

da igual, o que se tinen é que rodear 00:39:53

da belleza, da hermosura, da historia 00:39:55

que tínen ao redor, non? 00:39:57

e moitas veces non intentar darles esa enorme 00:39:59

cantidad de información que queremos darles 00:40:01

e queremos que aprendan, bueno, porque non sale 00:40:03

de dentro, non? cando estás aí 00:40:05

tú queres que lo vean, que lo entiendan 00:40:07

son tús ojos, pero tús ojos non son os seus 00:40:09

eles ven con outra mirada 00:40:11

eles tínen outros conhecimentos 00:40:13

tínen outros esquemas 00:40:15

e o que temos que intentar sencillamente é 00:40:17

que estén aí, non? que o disfruten 00:40:19

que non o aborrezcan, que aprendan a quererlo 00:40:21

de outra maneira, distinta 00:40:23

a que nos queremos 00:40:25

já chegarán a ese conhecimento 00:40:27

se les interesa, e se non 00:40:29

seguramente tampouco les faremos mal 00:40:31

quero dizer que ao final 00:40:33

eles estarán acostumbrados a ver os museus 00:40:35

a ver os monumentos, a ver os edificios 00:40:37

a ver todo ese tipo de património 00:40:39

de cousas hermosas que tenemos 00:40:41

e non tenemos por que intentar, digamos, llevarles 00:40:43

ou convertirles en o que nosotros somos 00:40:45

cada unos somos diferentes, e volindo a hablar do respeto 00:40:47

hai que respetar esa posición 00:40:49

e os gustos de cada cual, non? 00:40:51

o único que desearía 00:40:53

cando vou con niños, e se son pequenos máis todavía 00:40:55

é sencillamente que 00:40:57

estén aí, que non se queran marchar 00:40:59

quero dizer, que o vean 00:41:01

que se acostumbren a estar en ese contexto 00:41:03

que verán, sempre me acuerdo 00:41:05

de un profesor que tuve eu de literatura 00:41:07

que sempre nos decía 00:41:09

lean ustedes lo que sea 00:41:11

pero acostúmbrese a leer 00:41:13

porque a través da leitura, já chegarán 00:41:15

ustedes a leer outro tipo de cousas 00:41:17

outro tipo de pensamentos, filosofía 00:41:19

ou literatura clásica, ou lo que sea 00:41:21

pero se non se acostumbran a leer 00:41:23

é imposible que un día descubran que les gusta 00:41:25

entón lean, e lean lo que sea 00:41:27

e a noso nos deixaba leer absolutamente de todo 00:41:29

daba igual lo que leyéramos, porque o que el no quería 00:41:31

yo creo que esa é un pouco a misión dos múseos 00:41:33

eu penso de todas as formas que 00:41:37

como famos os periodistas, algo que deveríamos 00:41:39

que é contar historias 00:41:41

contar relatos que sean 00:41:43

que interesen á gente 00:41:45

á nois, ao nen, á nil 00:41:47

que va a un museo, seguramente lo que se ten que faz 00:41:49

é sorprenderle con algún motivo 00:41:51

nò digo explicarle o quadro inteiro, nó explica tal 00:41:53

pero algo que relacione con 00:41:55

o que está estudiando en Historia 00:41:57

ou con lo que está estudiando en Arte, ou lo que sea 00:41:59

e que seguramente non se va a esquecer nunca 00:42:01

entón é provocar a sorpresa 00:42:03

e provocar o deseo 00:42:05

de saber un pouco máis 00:42:07

sei que é difícil 00:42:09

pero non é o mesmo 00:42:11

que un guía te enseñe 00:42:13

un quadro ou unha sala de un museo 00:42:15

e que te explique 00:42:17

con proximidade 00:42:19

a que tú vais só 00:42:21

e evidentemente a belleza é a belleza 00:42:23

e está aí, e creo que é isso, temos na Comunidade de Madrid 00:42:25

algunos dos mellores museos do mundo 00:42:27

e a riqueza é impresionante, salvaje 00:42:29

eu creo que o que ten que fazer 00:42:31

efectivamente é levar os filhos 00:42:33

aos museos que os vean 00:42:35

e que consideren que non están 00:42:37

nun território hostil, sino nun território 00:42:39

favorável, onde se poden divertir 00:42:41

eu creo que é isso 00:42:43

é un interesante comentario 00:42:45

me estava acordando ao segundo que estavas comentando isso 00:42:47

por exemplo, nos talleres que facen 00:42:49

moitos museos para explicar 00:42:51

o que é a talla de pedra, unha das cousas máis difíceis 00:42:53

de explicar sempre é 00:42:55

os temas de prehistoria, porque 00:42:57

quedan como moi lexanos e é difícil 00:42:59

pero claro, tú non adelantas nada 00:43:01

mostrándole a un niño 00:43:03

seis hoxas de chiles 00:43:05

ou unha pedra retocada ou algo así 00:43:07

porque non entende absolutamente nada, se le dices que é unha raedera 00:43:09

ou que é un raspador 00:43:11

por aquí le entre e por aquí le sale 00:43:13

é dizer, non é capaz, digamos, de assumir 00:43:15

o que eso é, pero se le llevas a un taller 00:43:17

onde vea a unha persona tallando 00:43:19

esa pedra, os oxos 00:43:21

se les volven sirivitas 00:43:23

porque non ten absolutamente nada a ver 00:43:25

é que ver a unha persona tallando chiles 00:43:27

por exemplo, é unha experiencia 00:43:29

maravillosa, ou facer 00:43:31

cerámica a mano, non? A mi me parece 00:43:33

que son ese tipo de cousas 00:43:35

por onde hai que empezar, para que os niños 00:43:37

sean capaces de valorar o que logo teñen 00:43:39

já o reconocerán nos tempos, pero sem pressa 00:43:41

eu creo que ese tipo de cousas, hai que facerlas sem pressa 00:43:43

porque ademais, cada un tenemos nos tempos 00:43:45

está perfecto, non, non está clarísimo 00:43:47

máis perguntas, en este caso 00:43:49

tamén para Pilar 00:43:51

Danilo Oliva, do Colegio Virgen de Europa 00:43:53

e dice que 00:43:55

le han parecido moi interesantes tus aportaciones 00:43:57

e que se senten identificados con a proposta 00:43:59

dicen que desde o Colegio Virgen de Europa 00:44:01

han iniciado desde o curso passado 00:44:03

o programa Convive, que aborda 00:44:05

unha educación en valores integral e multidimensional 00:44:07

desideologizada 00:44:09

para que todas as familias 00:44:11

podan sentirse identificadas e enfocadas 00:44:13

nos direitos humanos 00:44:15

eu te perguntaba, a convivir se aprende 00:44:17

convivendo, a respetar se aprende 00:44:19

respetando 00:44:21

cuando hai que iniciar ese aprendizaje? 00:44:23

na familia, 00:44:25

na preescolar, 00:44:27

na edade media, non me refiro a edade media 00:44:29

sino a edade media dos chavales 00:44:31

desde que nascen 00:44:33

eu creo que desde que nascen é importantísimo 00:44:35

que todos vayamos sumando 00:44:37

non? 00:44:39

vamos construyendo 00:44:41

e iso tiñen que ver 00:44:43

desde que 00:44:45

desde que nascen 00:44:47

desde que cheguen a vida 00:44:49

e aprender 00:44:51

iso na casa, e depois chegar ao Colegio 00:44:53

e que siga habendo un mensaje 00:44:55

un hilo conductor comun 00:44:57

depois a escola claro que 00:44:59

acompanhará 00:45:01

eu les animo a que participen 00:45:03

do proxecto dentro da Fundación Ayo 00:45:05

Escuelas Global Dignity 00:45:07

que con unha actividade 00:45:09

de unha hora 00:45:11

consigues 00:45:13

llevar o debate 00:45:15

que parece que é algo moi obvio 00:45:17

pero nadie fala disto 00:45:19

pois 00:45:21

son pequenas iniciativas 00:45:23

hai maravillosos maestros 00:45:25

maravillosas fundaciones 00:45:27

maravillosas asociaciones 00:45:29

a administración 00:45:31

hai moitísimo 00:45:33

se é que algunas veces vamos como desacompasados 00:45:35

entón, cando? 00:45:37

desde que nascen, como? 00:45:39

todos juntos 00:45:41

estoy absolutamente de acordo contigo 00:45:43

da Fundación 00:45:45

da Asociación Genes dos Rios 00:45:47

pois é importantísimo 00:45:49

que todos 00:45:51

todos aportemos, todos unhamos a mesma dirección 00:45:53

que importante 00:45:55

todo o que lhes chega 00:45:57

está a escola, está a familia 00:45:59

está nos medios de comunicación 00:46:01

o conoces ben 00:46:03

o impacto que tiene 00:46:05

e como non avanzamos 00:46:07

pois é que o mensaje que lhes chega é moi distinto 00:46:09

o que ven 00:46:11

en a sociedade 00:46:13

lhes estás dicendo respeita 00:46:15

fala ben, con educación 00:46:17

e depois ves a mene en os coches enloquecida 00:46:19

por exemplo 00:46:21

e os menes se pasan en el coche moitas horas 00:46:23

en cidades como Madrid 00:46:25

máis que en outros sitios 00:46:27

por exemplo 00:46:29

o le, pero non ven ler aos seus pais 00:46:31

ve a un museu 00:46:33

ou ve ao campo 00:46:35

se non van nadie, se non van os menes, por que non van? 00:46:37

pois porque non nos llevan aos seus pais 00:46:39

moi ben, fenomenal 00:46:41

fantástico, o papel da escola, pero tamén da familia 00:46:43

todos 00:46:45

o dicía Marina 00:46:47

educa a tribo inteira 00:46:49

pois eu creo que temos que facerlo desde o principio 00:46:51

sen 00:46:53

sen perder ninguna das oportunidades 00:46:55

que van surgindo ao longo da vida 00:46:57

sobre 00:46:59

o papel dos medios de comunicación 00:47:01

me mordo 00:47:03

a lengua por non falar 00:47:05

pero o Juan José tiene moita experiencia e tamén podría dizer algo 00:47:07

eu creo, sobre todo 00:47:09

se falamos de Madrid 00:47:11

que é un submundo especial 00:47:13

en quanto se refere aos medios de comunicación 00:47:15

porque a política 00:47:17

esconde todo o demás 00:47:19

pero non só en Madrid, en moitos sitos 00:47:21

é dicir, non se fala 00:47:23

desde o meu ponto de vista do que interesa ao cidadano 00:47:25

seno do que interesa a un grupo de cidadanes 00:47:27

moi reducido 00:47:29

eu estou falando de 5.000 persoas 00:47:31

entre políticos, periodistas, empresarios 00:47:33

alguns empresarios, 5.000 persoas 00:47:35

e os temas sociais 00:47:37

as boas notícias 00:47:39

as boas ideias 00:47:41

que se están facendo en moitos sitos 00:47:43

non ten espaço nos medios de comunicación 00:47:45

non falo 00:47:47

só dos periódicos, das televisiónes 00:47:49

das radios 00:47:51

as vosas vozes non se escutan 00:47:53

por non 00:47:55

o nosso mensaje 00:47:57

é 00:47:59

álcool zero durante o embarazo 00:48:01

porque o álcool 00:48:03

o provoca un trastorno irreversible 00:48:05

e 100% evitable 00:48:07

pois ese mensaje 00:48:09

non estamos moi acostumados a ouirlo 00:48:11

e non hai manera 00:48:13

temos conseguido 00:48:15

alguna intervención 00:48:17

en alguna cadena de televisión 00:48:19

hace pouco temos un documental 00:48:21

un reportaje 00:48:23

titulado Teaf, o trastorno ignorado 00:48:25

que invitamos a que o vean 00:48:27

son 17 minutos 00:48:29

porque tampouco eso seria outro debate 00:48:31

que dediquemos moito tempo 00:48:33

a 00:48:35

non conseguimos 00:48:37

non conseguimos 00:48:39

porque non somos noticia 00:48:41

os nosos filhos, o trastorno 00:48:43

que non é só de filhos adoptados 00:48:45

que están moitos filhos bajo a custodia 00:48:47

e o amparo da comunidade de Madrid 00:48:49

pero é que hai moitas familias 00:48:51

un dato, a prevalencia no Reino Unido 00:48:53

que si que ten estudio de prevalencia na población normalizada 00:48:55

general 00:48:57

está entre 00:48:59

o 2, 3% 00:49:01

e o 7% 00:49:03

con este dato 00:49:05

e non falo de filhos 00:49:07

familias en riesgo de exclusión 00:49:09

adoptados, insisto, población generalizada 00:49:11

e 00:49:13

eu creo que nos tendriamos que preocupar 00:49:15

un pouco do tema, que probablemente 00:49:17

é que tengamos moitos filhos nas aulas 00:49:19

dos que nos están ouindo, os profesores seguro 00:49:21

que están dicendo, eu tengo deses 00:49:23

deses que se les posto a etiqueta 00:49:25

de problemas de conducta 00:49:27

TDAH 00:49:29

e alguna cosita máis 00:49:31

e o que súllece é o problema do alcohol 00:49:33

e algún estaba pensando 00:49:35

que é exagerada 00:49:37

todo o mundo é alcohólico, volvo a insistir 00:49:39

que non face falta 00:49:41

e non hai que estigmatizar a má 00:49:43

que é que na España non se dito que non 00:49:45

se bebera alcohol durante o embarazo 00:49:47

non temos sorte 00:49:49

se admiten sugerencias 00:49:51

porque nos gostaria poder chegar 00:49:53

a quem toma as decisiónes 00:49:55

sobre os medios de comunicación 00:49:57

con pouco éxito 00:49:59

e non é porque non ponemos ganas e empeño 00:50:01

sobre o tema da comunicación 00:50:03

Juan José, tens algo que dicir? 00:50:05

e dos medios? 00:50:07

eu creo que 00:50:09

nos tocamos tamén antes 00:50:11

cando nos estávamos hablando antes 00:50:13

do evento 00:50:15

que dúa cabe a importancia que ten os medios 00:50:17

de comunicación, pero tamén que dúa cabe 00:50:19

que non cabe ninguna dúa 00:50:21

que a própria evolución 00:50:23

dos medios de comunicación 00:50:25

e todas as oportunidades 00:50:29

do mundo digital 00:50:31

e más recentemente do mundo 00:50:33

das redes sociales 00:50:35

o que ha contribuído non é tanto 00:50:37

unha proliferación da información 00:50:39

sino un momento vertiginoso da desinformación 00:50:41

e da información interesada 00:50:43

que é moito máis impactante, que é moito máis llamativa 00:50:45

que a información 00:50:47

reposada, formada e pensada 00:50:49

e iso vai incluso 00:50:51

no punto que tú estavas facendo antes 00:50:53

o ruido que facen esos 5.000 00:50:55

contra os 5 ou 6 00:50:57

millóns adicionales con os que conviven 00:50:59

e nas redes sociales passa algo parecido 00:51:01

a pesar de que vivemos 00:51:03

unha sociedade moito máis 00:51:05

informada e informatizada 00:51:07

posiblemente 00:51:09

todos nós estamos menos informados do que estávamos 00:51:11

é un exemplo positivo 00:51:17

para crear 00:51:19

e se multiplica 00:51:21

o tema da pandemia o temos visto 00:51:23

todos os días e nestes temas 00:51:25

moitas veces seguramente hai gente que está 00:51:27

nas vacunas, é a dizer, tenemos aí temas 00:51:29

moi importantes 00:51:31

se eu facendo encapil 00:51:33

o que dices é que eu comparto que 00:51:35

os medios de comunicación é unha pequena parte 00:51:37

frente á gran parte da sociedade 00:51:39

nós no Corpo de Agentes Forestais 00:51:41

pertencemos á ASEM 112 00:51:43

Á Agencia de Sociedades de Emergencia de Madrid 00:51:45

con Carlos Nobello á frente 00:51:47

temos redes sociales 00:51:49

e comunican o trabalho que facen non só nós 00:51:51

seno o resto de colectivos que facen parte 00:51:53

da Agencia da Comunidade de Madrid 00:51:55

e vemos con moita diferencia 00:51:57

que a sociedade demanda noticias 00:51:59

de medio ambiente, é a dizer, cando veis os retuits 00:52:01

os fabs e todo este tipo de cosas 00:52:03

que se rigen, vemos que 00:52:05

cando se emite este tipo de contenidos 00:52:07

a gente os demanda 00:52:09

sen embargo non hai un reflexo 00:52:11

no resto do mes de comunicación 00:52:13

entón eu si que veo aí unha asincronía 00:52:15

entre a sociedade demanda 00:52:17

e o que os medios de comunicación oferecen 00:52:19

e aí están as xifras para demonstrarlo 00:52:21

é claro 00:52:23

eu creo que aos jovens hai unha preocupación 00:52:25

por o medio ambiente 00:52:27

non sei se hai suficiente información 00:52:29

e se é máis a protesta 00:52:31

en determinados temas que en outros 00:52:33

ou o que tu dices antes das aves 00:52:35

por exemplo, que é cada vez 00:52:37

o águila real, que se salve, que non sei 00:52:39

oiga, hai que salvar todo o resto 00:52:41

entón 00:52:43

se está educando ben aos jovens no terreno 00:52:45

se ha canalizado por alguna vía 00:52:47

esa preocupación por a 00:52:49

defesa do medio ambiente 00:52:51

ou surge porque surge e punto 00:52:53

aí é feito falta 00:52:55

o papel dos centros educativos 00:52:57

se que se facen 00:52:59

é o de sempre, eu creo que a familia 00:53:01

ha deixado 00:53:03

desa gran parte 00:53:05

igual eu sou demasiado joven 00:53:07

ou demasiado vexo 00:53:09

non sei se vos recordáis cando antes 00:53:11

os nosos pais íamos ao campo 00:53:13

a facer o picnic no fin de semana 00:53:15

iso se está perdendo 00:53:17

a familia non face esas cosas 00:53:19

a familia vai ao centro comercial 00:53:21

non se vai ás de Cercedilla 00:53:23

a tomarse un bocadillo 00:53:25

aí iso se está perdendo 00:53:27

e eu tamén hei feito falta 00:53:29

eu volvo a dicirlo, a implicación 00:53:31

dos centros educativos 00:53:33

no sentido que o currículo non é extenso 00:53:35

pero mira, precisamente estamos aquí 00:53:37

no Conselho Escolar 00:53:39

para pensar como aproximamos 00:53:41

o medio ambiente á sociedade 00:53:43

através dos centros educativos 00:53:45

e eu creo que é unha boa oportunidade de reflexión 00:53:47

porque eu si hei feito falta 00:53:49

proxectos, horas, contenidos 00:53:51

para algo tan 00:53:53

valioso como é o medio ambiente 00:53:55

que basicamente é o que nos permite seguir vivos 00:53:57

se aborda 00:53:59

de maneira correcta desde o centro educativo 00:54:01

que é a base de todo 00:54:03

bajo o ponto de vista 00:54:05

non sei se devolvería que criar unha asociación 00:54:07

como a nosa 00:54:09

para canalizar 00:54:11

incluso esas protestas, esas denuncias 00:54:13

de hechos que se están produciendo 00:54:15

de falta de respecto ao medio ambiente 00:54:17

e canalizar 00:54:19

a protesta masiva de xente que efectivamente 00:54:21

eu creo que funciona 00:54:23

hai canales agora mesmo nas redes sociales 00:54:25

que se multiplican 00:54:27

e que de pronto a administración dice 00:54:29

cuidado, que aquí alguén se pode sentir molesto 00:54:31

estes son votos 00:54:33

por tanto vamos a cuidarlos 00:54:35

en moitos campos se non hai votos non pasa nada 00:54:37

pero eu creo que se podría facer 00:54:39

pero vos pregunto outra coisa 00:54:41

aos tres e aos quatro 00:54:43

que me parece moi importante e que a mi sempre me face pensar 00:54:45

o cuidado do medio ambiente 00:54:47

o cuidado das persoas 00:54:49

da diversidade das persoas 00:54:51

o cuidado do patrimonio, o cuidado de todo 00:54:53

é un problema que se soluciona 00:54:55

con recursos económicos 00:54:57

aumentando o que se gasta 00:54:59

ou hai que facer algo máis? 00:55:01

Juan José, por favor 00:55:03

Penso que non, Paco 00:55:05

Penso que é un problema de concienciación 00:55:07

e de voluntad de facerlo 00:55:09

ao final 00:55:11

eu falo desde a nosa parcela 00:55:13

os valores, o apoio 00:55:15

a chicos en exclusión 00:55:17

non necesitas grandes cantidades de dineros 00:55:19

para transformar o mundo 00:55:21

o que necesitas é a voluntad 00:55:23

de aqueles que queiran ajudar 00:55:25

e aqueles que queiran formar a facerlo 00:55:27

pero no caso concreto 00:55:29

do que é formación en valores 00:55:31

o que é formación no apoio 00:55:33

ajudar a chicos a ter oportunidades 00:55:35

é máis un tema 00:55:37

de querer facerlo 00:55:39

que de ter a capacidade económica de poder facerlo 00:55:41

Eu falo tamén 00:55:43

de boa gestión 00:55:45

non só de dineros 00:55:47

sino de boa gestión deste dineros 00:55:49

e de transparencia 00:55:51

nesta gestión deste dineros 00:55:53

ao final 00:55:55

eu falo 00:55:57

a unha persoa que o que non son contas 00:55:59

son contos 00:56:01

e ao final o que é necessario é que 00:56:03

au en actividades que pudieran non conllevar 00:56:05

un esforzo económico desmedido 00:56:07

de cara a facerlas 00:56:09

todo o que seja a boa gestión 00:56:11

dos poucos ou moitos recursos económicos que hai 00:56:13

sempre vai ser bo 00:56:15

en aquellas facetas como o que podemos facer nosa 00:56:17

que o que implican é máis 00:56:19

movilización e ajuda 00:56:21

que capacidade económica 00:56:23

el cuyo botella para nosa 00:56:25

a barrera de entrada non é tanto 00:56:27

o económico 00:56:29

sino é máis a concienciación 00:56:31

por iso eu agradezco moito a Pilar que nos hai invitado 00:56:33

aquí hoi Pilar 00:56:35

porque é un marco único para o que estamos 00:56:37

a facendo, a capacidade de poder contar 00:56:39

a todos os pais, aos alunos, aos centros 00:56:41

ás persoas 00:56:43

que nos acompanhan 00:56:45

a importancia de poder poner 00:56:47

nos dias nos que vivimos, na agenda 00:56:49

de todos nós 00:56:51

a capacidade 00:56:53

de dedicarle un tempo a iso que temos definido 00:56:55

como dignidade ou 00:56:57

educación em valores, educación 00:56:59

na importancia que temos todos nós 00:57:01

pois é unha oportunidade única 00:57:03

que insisto 00:57:05

non é, non hai unha gran necesidade 00:57:07

económica atrás de poder facelo 00:57:09

o que si que é, é unha gran necesidade de concienciación 00:57:11

de querer facelo 00:57:13

eu 00:57:15

me vais a permitir 00:57:17

que me ponga romántico 00:57:19

nós temos 00:57:21

por sorte o recurso 00:57:23

a natureza é gratuito 00:57:25

ver un amanecer 00:57:27

é gratis 00:57:29

escuchar as ronas croar 00:57:31

unha noite de verano 00:57:33

é gratis, sentir como o aire 00:57:35

atraviesa o follaje 00:57:37

de un encinar é gratis 00:57:39

temos moita sorte no sentido 00:57:41

dito o cual, seria unha falacia 00:57:43

pensar que nun mundo capitalista 00:57:45

como o que vivimos 00:57:47

acercar iso 00:57:49

proteger iso, gestionar 00:57:51

ese tipo de recurso é gratis 00:57:53

por desgracia, entonces sim, por suposto 00:57:55

que face falta inmersión en dous sentidos 00:57:57

para visibilizar 00:57:59

e é o que estamos facendo aquí hoxe 00:58:01

e tamén face falta 00:58:03

pagar a profesionais que gestionan 00:58:05

face falta pagar a profesores 00:58:07

que estén trabajando en a educación 00:58:09

ambiental e pagar a profesionais 00:58:11

como agentes forestais, motos, bomberos, etc 00:58:13

que trabaxen para proteger 00:58:15

ese mediamente 00:58:17

disfrutar ese mediamente é gratis 00:58:19

vamos a mover a xente 00:58:21

a ver ese amanecer, a escuchar 00:58:23

o murmullo do agua polas rocas de un río 00:58:25

a oler o outono 00:58:27

a disfrutar do que é de todos 00:58:29

Carmen, un segundo 00:58:31

Carmen Posadas escrebiu un cento 00:58:33

hace moitos anos 00:58:35

no que dicía que 00:58:37

haz un regalo que non se poda comprar 00:58:39

non é gratis 00:58:41

pero non se poda comprar, me parece 00:58:43

moi bonito 00:58:45

e gostaria tamén 00:58:47

que falaras sobre 00:58:49

se as familias 00:58:51

receben 00:58:53

os recursos económicos 00:58:55

en este caso tamén necesarios 00:58:57

para atender a diversidade 00:58:59

non, é unha pena 00:59:01

pero tener un filho con dificultades 00:59:03

é un luxo 00:59:05

é un luxo 00:59:07

que un fillo salgue adelante é un luxo 00:59:09

se tens dineros, tens recursos 00:59:11

podes pagarle 00:59:13

o diagnóstico, no caso dos nosos filhos 00:59:15

pagarle a terapia 00:59:17

meus fillos hoxe están montando a caballa 00:59:19

están na natureza 00:59:21

e están na equinoterapia 00:59:23

non é un gasto 00:59:25

pero é unha inversión 00:59:27

pero tens que tener dineros para pagarlo 00:59:29

e non todo o mundo pode permitirselo 00:59:31

e les face un gran ben, claro que sí 00:59:33

pero non todo o mundo ten esa posibilidade 00:59:35

de maneira que 00:59:39

tener un filho con dificultades 00:59:41

é un auténtico luxo 00:59:43

e é por iso que, cando me has pedido por recursos 00:59:45

me apuntaste con responsabilidade 00:59:47

o dixo antes de pasada 00:59:51

e queda como moi 00:59:53

ben, que fácil, non? 00:59:55

hai moita xente que quer pasar tempo con seus fillos 00:59:57

e non pode 00:59:59

porque talvez teña que trabaxar en dois sitos 01:00:01

porque talvez 01:00:03

non teña con quem deixar seus fillos 01:00:05

pero teña que seguir indo a trabaxar 01:00:07

para poder llevar o pan a casa 01:00:09

e para que poda pagarle 01:00:11

as roupas, os libros 01:00:13

o transporte, o que faca falta 01:00:15

antes dixo un discurso 01:00:19

talvez simplista 01:00:21

nos modelos, na familia 01:00:23

do tipo que seja 01:00:25

é moi importante contar con recursos 01:00:27

para que efectivamente, se nos creemos 01:00:29

que o futuro dunha sociedade 01:00:31

está nos menores 01:00:33

nos fillos, nas filhas e nos adolescentes 01:00:35

claro que facerá falta recursos 01:00:37

para que talvez 01:00:39

por unha madre 01:00:41

ou un padre, en lugar de tener unha jornada 01:00:43

al cien por cien, la teña al cincuenta 01:00:45

e teña unha ayuda 01:00:47

para poder cubrir o que necesita 01:00:49

económicamente para atender a seus fillos 01:00:51

nos temos as familias 01:00:53

na asociación 01:00:55

moitas son monoparentales 01:00:57

unhas de origen e outras sobrevenidas 01:00:59

porque os divorcios 01:01:01

é o doble que na sociedade normal 01:01:03

general 01:01:05

e cando te quedas solo 01:01:07

e tenes que atender a seus fillos 01:01:09

somente hai uns ingresos 01:01:11

ou se que me han expulsado 01:01:13

o fillo do colegio 01:01:15

que faco? 01:01:17

que o deixo solo na casa? 01:01:19

un fillo con problemas de conducta? 01:01:21

este seria outro debate 01:01:23

expulsar un fillo é 01:01:25

o adequado desde o ponto de vista 01:01:29

de educación 01:01:31

e do que supone o aprendizaje 01:01:33

e do que supone como medida 01:01:35

moitas veces 01:01:37

nos encontramos 01:01:39

que faces con o teu fillo 01:01:41

e se tens que ir a trabajar 01:01:43

e isto como o atendes 01:01:45

estes problemas son moi habituales 01:01:47

na xente de a pie 01:01:49

que talvez non ten a suerte 01:01:51

de poder tener un terceiro 01:01:53

ou tener a suerte dos abuelos 01:01:55

eu non tenho esa fortuna 01:01:57

eu tenho outras posibilidades 01:01:59

esta reflexión hai que facela 01:02:01

porque se de verdade apostamos 01:02:03

por filhos e filhas 01:02:05

por adolescentes 01:02:07

teña que a administración 01:02:09

as empresas 01:02:11

con medidas que apoyan 01:02:13

a flexibilidade horária por exemplo 01:02:15

e non face falta dineros 01:02:17

moitas vezes a voluntad de dizer 01:02:19

é igual que entrei meia hora máis tarde 01:02:21

e con iso non tens que contratar 01:02:23

alguén que talvez non o podes pagar 01:02:25

por exemplo 01:02:27

ou se ten 01:02:29

unha maldade 01:02:31

digo lo de expulsar 01:02:33

porque nosos fillos normalmente 01:02:35

hai fillos que os expulsaron 01:02:37

de cinco ou seis colegios 01:02:39

como se sentían esas criaturas 01:02:41

cando os expulsaron de tantos sitos 01:02:43

personalmente, humanamente 01:02:45

a dignidade de unha persona 01:02:47

que a expulsaron tantas veces de un colegio 01:02:49

e non sabemos a que colegio levarlo 01:02:51

porque non... 01:02:53

é moi importante 01:02:55

face falta recursos tamén para formar o profesorado 01:02:57

outra reflexión que lanzo aquí 01:02:59

somos grandes maestros 01:03:01

con moitísima vocación 01:03:03

con moitas ganas de facer moi ben o seu trabalho 01:03:05

e que moitas veces non poden porque non ten recursos 01:03:07

están tan saturados talvez de clases ou de fillos no aula 01:03:09

que é moi difícil atender a diversidade 01:03:11

e facen o que poden 01:03:13

iso se chama recursos, face falta recursos 01:03:15

claro que sí para poder facer frente 01:03:17

a estas demandas e estas necesidades 01:03:19

recursos, o acceso a universidades 01:03:21

o acceso a profesión 01:03:23

de maestro 01:03:25

a estas carreras 01:03:27

porque as carreras moitas veces tamén se convierten 01:03:29

como non sabía que facer, faco magisterio 01:03:31

o problema é que depois terminan 01:03:33

o grado de educación infantil ou primaria 01:03:35

e terminan aprobando hasta unha oposición 01:03:37

e terminan na escola 01:03:39

vocación, que sei que moitos tendrá 01:03:41

pero que algunos non 01:03:43

e seguro que algunos conoce así casos de seus companeros 01:03:45

vocación, que é a profesión máis importante do mundo 01:03:47

máis que a do médico 01:03:49

porque o médico se non tens un problema de saúde 01:03:51

moitas veces non te o encontras no camino 01:03:53

pero o decía moi ben a presidenta 01:03:55

en a escola se pasan a mitad de sú vida 01:03:57

e con persoas que son os que 01:04:01

en gran medida van a ser responsables 01:04:03

de sú formación e sú educación 01:04:05

e face falta 01:04:07

que sea moi bona a sú preparación nas universidades 01:04:09

e hablo do papel que joan nas universidades 01:04:11

na formación do profesorado 01:04:13

de educación infantil, primaria 01:04:15

e seguimos, secundaria 01:04:17

na universidade 01:04:19

iso tamén é unha reflexión 01:04:21

que nos temos que facer como sociedade 01:04:23

a formación, o acceso 01:04:25

á profesión do maestro 01:04:27

tamén é moi importante 01:04:29

que falemos deses temas 01:04:31

eu sei que son moi polémicos 01:04:33

pero é moi importante 01:04:35

porque al final 01:04:37

se te topas con un maestro ese que te dice 01:04:39

lea, lea o que sea 01:04:41

e te deixa lear un cómic, leiras 01:04:43

pero se te encontras con un dos que te dice 01:04:45

este trimestre toca el libro no sé que 01:04:47

e ao niño el libro no sé que 01:04:49

e dice nada 01:04:51

é un lector en potencia 01:04:53

pero isto pasa con todo, pasa con as matemáticas 01:04:55

se te las meten con calzador 01:04:57

pois ao mellor dices 01:04:59

as matemáticas tamén, porque non le gustan as matemáticas? 01:05:01

a mi me apasionaban as matemáticas 01:05:03

é que tiña un profe de matemáticas 01:05:05

que me volvía, iba con cursos de matemáticas 01:05:07

pero é que as matemáticas 01:05:09

tamén se poden odiar 01:05:11

se pode odiar o arte, a filosofía 01:05:13

se pode odiar 01:05:15

ou amar 01:05:17

estamos na recta final já 01:05:19

túa opinión e depois vos pedirá 01:05:21

aos 4 unha opinión concreta 01:05:23

bueno 01:05:25

a restauración do patrimonio 01:05:27

é sen dudável que non hai 01:05:29

dinero para pagarla hoxe, aunque 01:05:31

quiséramos, nos próximos 10-20 anos 01:05:33

non había dinero para pagarla 01:05:35

o que noso intentamos plantear desde 01:05:37

a España nostra? 01:05:39

assumir a situación que temos como país 01:05:41

somos un país con un patrimonio ingente 01:05:43

e con recursos limitados 01:05:45

o que temos que evitar a toda costa? 01:05:47

o que é que temos que vigilar? 01:05:49

é que, evidentemente, ninguno dos elementos 01:05:51

que forman parte do patrimonio cultural 01:05:53

se perda 01:05:55

e depois hai iniciativas 01:05:57

como as que tamén ponemos en marcha 01:05:59

temos un programa de micromecenarco 01:06:01

por o qual hai asociaciones ou particulares 01:06:03

que queren restaurar un determinado elemento 01:06:05

eles facen un proxecto 01:06:07

ou o ponen 01:06:09

ou o financian 01:06:11

e nos pedirán 01:06:13

que o ponhamos en marcha 01:06:15

unha campaña de micromecenarco 01:06:17

e, generalmente, funciona 01:06:19

funciona, ademais, 01:06:21

con dos elementos que son 01:06:23

desde o meu punto de vista, fundamentales 01:06:25

o primeiro é a movilización social 01:06:27

en el micromecenarco 01:06:29

se consiga máis ou se consiga menos 01:06:31

o que tiene realmente de maravilloso 01:06:33

é ver a un colectivo 01:06:35

moviéndose para tratar de solucionar un problema 01:06:37

relacionado con o elemento do patrimonio 01:06:39

iso me parece genial, me lo dicía hace pouco un alcalde 01:06:41

que estaba vindo a poner en marcha un 01:06:43

proxecto e dize 01:06:45

me da igual conseguir 4 ou 5 mil 01:06:47

de mil ou mil, me da igual 01:06:49

o que realmente máis me ilusiona 01:06:51

é ver que a xente se moiva, que a xente se comprometa 01:06:53

e me da igual que ponhan un euro ou que ponhan set 01:06:55

non ten interés no dinero 01:06:57

o que ten interés é movilizar o pobo 01:06:59

e iso é maravilloso 01:07:01

e, no segundo lugar, 01:07:03

ese tipo de acciónes, primeiro, unen a sociedade 01:07:05

a un colectivo, vamos, neste caso 01:07:07

se son pobos pequenos 01:07:09

é maravilloso ver a toda a xente do pobo 01:07:11

prometida con haciendo cosas para iso 01:07:13

e, segundo lugar, se consigue, se non 01:07:15

restaurar o elemento, porque a veces falta moito dinero 01:07:17

para iso e non se consigue con este tipo de pequenas 01:07:19

campañas, se é o que se consigue é 01:07:21

detener o deterioro, con o cual 01:07:23

ganamos tempo, e como dize al principio 01:07:25

como isto é unha carrera de relevos 01:07:27

o que face falta é que nosotros intentemos 01:07:29

deixar as cousas para que, cando cheguen os seguintes 01:07:31

e coxan o relevo, podan arreglar 01:07:33

Perfecto, chegan 01:07:35

algunos comentarios máis 01:07:37

non sei porque se me ocorrido hablar de los móviles 01:07:39

pero, dize 01:07:41

ola, creo, dize unha aida 01:07:43

parece unha madre 01:07:45

de familia, ola, creo que la vida se nos 01:07:47

pasa delante de las pantallas, sin ver 01:07:49

ni vivir el día a día, e nostros hijos 01:07:51

se están educando desa forma, é unha pena 01:07:53

hai que enseñarles outras cousas, non vamos a comentar 01:07:55

e a todos dize, como madre e profesora 01:07:57

que soi, que lástima a la adicción 01:07:59

que tienen algunos niños al móvil 01:08:01

en mi caso, hablo como madre, agora non como profesora 01:08:03

tengo que limitar en casa el móvil 01:08:05

horas que lo tiene para que pueda 01:08:07

concentrarse en seus estudios, para ler 01:08:09

para que ese tempo que tiene non este con el móvil 01:08:11

para que se dedique a outro tipo de cousas 01:08:13

que opinan das pantallas móviles? 01:08:15

non les están roubando tempo estes aparatos 01:08:17

para dedicarse a outro tipo de cousas 01:08:19

e perjudicando a algunos niños o seu aprendizaje 01:08:21

me temo que a resposta é 01:08:23

bastante sencilla, e non vamos 01:08:25

aprofundizar en ela, pero 01:08:27

deixamos o reto ao Consejo Escolar 01:08:29

e que lo solucione, que é moi fácil 01:08:31

ademais 01:08:33

para terminar, me gustaría que cada uno de vosotros 01:08:35

en un minuto me dixera 01:08:37

ou me diera unha idea para levarnos a casa 01:08:39

e un resumen 01:08:41

de un proxecto que habéis posto 01:08:43

en marcha, en vostro caso, en algunos casos 01:08:45

eu os habéis mencionado, pero elegir uno 01:08:47

para que se pudiera copiar 01:08:49

unha boa práctica 01:08:51

que outros podan copiar 01:08:53

así que, Juan José, empieza 01:08:55

gracias Paco 01:08:57

a verdade é que me lo has posto moi fácil 01:08:59

por non dizer outra cousa 01:09:01

que fóramos capaces 01:09:03

a partir do que empezamos a facer 01:09:05

con gran ilusión 01:09:07

e ganas e voluntad 01:09:09

con Global Dignity 01:09:11

de estabelecer nos colegios 01:09:13

ese día da dignidade 01:09:15

ou talleres de dignidade, onde de maneira moi aberta 01:09:17

moi colaborativa, respetando as opinións 01:09:19

de todo o mundo, que é do que vai isto 01:09:21

se pudiera falar da importancia da dignidade 01:09:23

nas persoas 01:09:25

e depois para acabar con a primeira reflexión que fiziste 01:09:27

eu sou un firme creyente 01:09:29

en dois temas, sou filho de educadora 01:09:31

é unha tarea catedrática de lengua 01:09:33

con o qual he vivido desde o pequeno 01:09:35

desde enseñarme a ler cando era moi pequeno 01:09:37

e obrigarme a facer deberes 01:09:39

cousas que valoro moito 01:09:41

porque creo moito en o que é a disciplina 01:09:43

e a capacidade de trabalho 01:09:45

a importancia da familia 01:09:47

a importancia dos amigos 01:09:49

e sobretodo un tema, porque se corre un tupido delo moitas veces 01:09:51

que é que a profesión 01:09:53

do educador recupere a autoridade 01:09:55

que sempre tive 01:09:57

e que non devería tener que perder 01:09:59

Miguel 01:10:01

Ora, eu como reflexión 01:10:05

final e completo, ou como reflexión 01:10:07

eu diré que só se protege 01:10:09

o que se valora, só se valora 01:10:11

o que se conoce 01:10:13

se eu pergunto aquí 01:10:15

a todos os seus leitores, qual é a cuidade 01:10:17

autónoma da prensa ibérica que tem o maior porcentaje 01:10:19

de espacios protegidos 01:10:21

a moxa o agente está pensando na Asturias, que está todo verde 01:10:23

Galicia, é a comunidade de Madrid 01:10:25

o 50% de Madrid 01:10:27

un pouco máis, está protegido 01:10:29

por media mente 01:10:31

temos o recurso aquí fora 01:10:33

vamos a sair a conocerlo 01:10:35

para valorarlo e para protegerlo 01:10:37

en consecuencia 01:10:39

e no sentido, pois 01:10:41

como proxecto 01:10:43

en o corpo de agentes forestais 01:10:45

estamos a través da educación ambiental 01:10:47

estamos intentando interconectar 01:10:49

aos profesionales 01:10:51

á gente que máis sabe 01:10:53

e intentar que con un lenguaje natural explique a comunidade educativa 01:10:55

o que está pasando lá fora no campo 01:10:57

temos moitas colaboraciónes 01:10:59

con centros educativos 01:11:01

naturales 01:11:03

con centro de ecuación ambiental 01:11:05

e me estou recordando 01:11:07

de un caso que unha vez íamos a un colegio 01:11:09

en vez de ir a ver o bosque 01:11:11

que era moi bonito 01:11:13

íamos ao bosque incendiado 01:11:15

para que viesen o antes 01:11:17

e o depois 01:11:19

e vos aseguro que era incluso máis educativo 01:11:21

ver os nenos paseando 01:11:23

por tocones queimados 01:11:25

vendo o que se había perdido 01:11:27

por unha irresponsabilidade 01:11:29

e depois os llevas ao bosque 01:11:31

e vos aseguro que 01:11:33

el dia noite, blanco e negro 01:11:35

eu creo que ese jogo de contrastes 01:11:37

foi moi educativo 01:11:39

e eu creo que é un exemplo a seguir 01:11:41

usando a súa frase 01:11:45

só se valora o que se conoce 01:11:47

nós 01:11:49

invitamos a que se acerquen a conocer 01:11:51

os seus filhos 01:11:53

con trastorno do espectro alcohólico fetal 01:11:55

para que os valoran 01:11:57

porque de verdade que ten 01:11:59

o primeiro dignidade como todos 01:12:01

e se merecen todo o respeito 01:12:03

e desde logo 01:12:05

que se acerquen porque 01:12:07

descubrirán un mundo maravilloso 01:12:09

eu gostaria de terminar con unha 01:12:11

pincelada de optimismo porque son fantásticos 01:12:13

ten superpoderes 01:12:15

en moitas cousas 01:12:17

e hai que conocerles e deixarles 01:12:19

e como boa práctica 01:12:21

a todos os colegios e centros educativos 01:12:23

que nos ofrecemos 01:12:25

gratuitamente 01:12:27

a dar formación aos professores 01:12:29

e dar información, divulgación 01:12:31

de que é o trastorno, mas tamén de contarlas 01:12:33

aos filhos e aos jovens 01:12:35

a importancia 01:12:39

do alcohólico, o que é o trastorno 01:12:41

como entender os demais 01:12:43

podemos jogar tanto no espacio 01:12:45

estudiantes, alunos e alunas 01:12:47

como a parte do profesorado 01:12:49

dando formación aos equipos de orientación 01:12:51

tamén, e por suposto 01:12:53

poner á disposición todos os recursos que ten 01:12:55

VisualTEAF, que se acerquen á nosa página 01:12:57

web, que aí nos poden contactar 01:12:59

e que estaremos encantados de colaborar 01:13:01

porque temos moitos 01:13:03

e moi bonos recursos para poner 01:13:05

á disposición de todas as familias e dos centros educativos 01:13:07

Moitas gracias Pilar 01:13:09

Víctor 01:13:11

Eu como 01:13:13

me acabo exactamente igual que comecei 01:13:15

o patrimonio, ao final, é 01:13:17

o resumen do que somos 01:13:19

o patrimonio é de todos 01:13:21

ao marxo de quem se é 01:13:23

o titular, e por tanto é 01:13:25

a todos aos que corresponde a súa conservación 01:13:27

para tratar, digamos, delegarlo ás generacións 01:13:29

futuras, porque non é nosso 01:13:31

en propiedade, sencillamente somos os usuários 01:13:33

temporais dele 01:13:35

e como proxecto 01:13:37

que moi particularmente me motiva 01:13:39

moito, é o da lista roxa, quero dizer 01:13:41

que todas aquelas persoas que de unha u outra 01:13:43

maneira crean 01:13:45

ou estean convencidas ou sepan 01:13:47

que hai algún elemento en peligro, pois 01:13:49

por favor, que digamos que se dirijan á 01:13:51

España nosa para tratar, digamos, 01:13:53

de que nosotros pongamos o foco 01:13:55

na medida das nosas posibilidades 01:13:57

e que ese problema se conozca 01:13:59

e que as administraciónes tomen nota 01:14:01

da situación en que se encuentra 01:14:03

Pois moitas gracias a todos 01:14:05

entendo que nas vostras webs 01:14:07

se poden entrar e se poden buscar 01:14:09

e os poden chamar e pedir ajuda 01:14:11

e tendrán que na web do 01:14:13

Consello Escolar estará colgado 01:14:15

non só este debate, sino tamén os recursos 01:14:17

que habéis posto en marcha 01:14:19

e eu queria dar as gracias ao Consello Escolar 01:14:21

a todos os que nos están seguindo online 01:14:23

ou aquí na sala 01:14:25

aos quatro ponentes de hoi 01:14:27

fantásticos, eu he aprendido moito, pelo menos 01:14:29

e tamén a Educamadrid 01:14:31

aos técnicos que han feito posible esta 01:14:33

transmisión por streaming 01:14:35

e eu creo que hai que 01:14:37

recuperar os valores compartidos 01:14:39

que dicía Pilar Ponce, a presidenta do Consello 01:14:41

que non podemos trasladar 01:14:43

aos centros educativos a falta 01:14:45

de respeito que vemos en outros foros 01:14:47

e nalgúns medios de comunicación 01:14:49

que deverían ser exemplo e non o son 01:14:51

creo que hai que recuperar 01:14:53

as autoridades dos profesores 01:14:55

creo que deveríamos tener os mellores profesores 01:14:57

do mundo, é dizer, que deveríamos ser 01:14:59

moi exigentes no acesso á carrera 01:15:01

de Magisterio para que vayan 01:15:03

os mellores e que iso habría que primarlo 01:15:05

habría que pagarles mellor 01:15:07

habría que cuidarles mellor para que non se nos vayan 01:15:09

e para que non se marchen de alli 01:15:11

e que hai que recuperar tamén o respeto 01:15:13

de todos á todos 01:15:15

e tal vez poderíamos perguntar en alguna ocasión 01:15:17

aos alunos maiores que harían 01:15:19

ellos para resolver estes problemas que habéis 01:15:21

planteado, que habéis deixado sobre a mesa 01:15:23

porque seguro que todos aprenderíamos 01:15:25

así que moitas gracias, espero que o debate 01:15:27

tenha sido interesante, desde logo 01:15:29

para mi lo ha sido 01:15:31

e nos vemos en outra ocasión 01:15:33

Subtítulos realizados por la comunidad de Amara.org 01:15:39

XVIII Foro por la Convivencia: Mesa redonda

Del mismo autor…

Estrenando sala de psico

TutoríaN2 22 enero 2026 Ciencias Ejercicios de Disoluciones

TutoríaN2_22enero26_EjerciciosDensidad

TutoríaN2_22enero26_ConversiónUnidadesCiencias

TutoríaN1 22 enero 2026 Ciencias Ejercicios de densidad

TutoríaN1_22 enero 2026 Ciencias Conversión de Unidades

Fotos Actividad Motivación_Egipto